ექო, რომელსაც ინტელექტს ვარქმევთ: როგორ გვაჯადოებს საკუთარი პროგნოზირებადობა

ალბათ, ეს სცენარი თქვენთვისაც ნაცნობია: გვიანი საღამოა, დაღლილი ხართ, ხელში სმარტფონს იღებთ და თითქოს არაფრისმთქმელი მოძრაობით ხსნით რომელიმე სოციალურ ქსელს ან მუსიკალურ პლატფორმას. ჯერ კიდევ არ იცით, რა გინდათ — არ გიფიქრიათ კონკრეტულ სიმღერაზე, არც კონკრეტულ ვიდეოზე, უბრალოდ, გონების გათიშვა გსურთ. და აი, ზუსტად იმ წამს, ეკრანზე ჩნდება ის, რაც თითქოს სულში გიძვრებათ: ვიდეო თემაზე, რომელზეც გუშინ მეგობარს ესაუბრეთ, ან მუსიკალური ნაკრები, რომელიც ზუსტად ეხმიანება თქვენს ამჟამინდელ, ოდნავ სევდიან განწყობას. პირველი რეაქცია თითქმის ყოველთვის მისტიკურია, ნაზავი გაოცებისა და მსუბუქი პარანოიის — „ისინი გვისმენენ“, „აპლიკაციამ იცის, რას ვფიქრობ“, „ეს უკვე საშიშია“. ჩვენ გვჯერა, რომ ჯიბეში ჩადებული შავი სარკე რაღაც ზებუნებრივი ინტელექტითაა დაჯილდოებული, რომელიც ჩვენს აზრებს კითხულობს, თუმცა სინამდვილე გაცილებით უფრო პროზაული, ოდნავ ირონიული და ბევრად უფრო საინტერესოა, ვიდრე უბრალო მოსმენა. 

საქმე ისაა, რომ ჩვენ, ადამიანები, საოცრად დიდი წარმოდგენის ვართ საკუთარ უნიკალურობაზე და ქაოსურ ბუნებაზე. გვგონია, რომ ჩვენი გადაწყვეტილებები სპონტანურია, ჩვენი სურვილები კი — მოულოდნელი. სინამდვილეში, ნებისმიერი UX-ფსიქოლოგი ან მონაცემთა მეცნიერი გეტყვით, რომ ადამიანი ჩვევების მანქანაა, რომლის ქცევაც უმეტესწილად ციკლური და განმეორებადია. როდესაც აპლიკაცია „გვთავაზობს“ ზუსტად იმას, რაც გვინდა, ის კი არ წინასწარმეტყველებს მომავალს, არამედ უბრალოდ კარგად იმახსოვრებს ჩვენს წარსულს. სისტემამ იცის, რომ სამშაბათს, საღამოს 11 საათზე, თქვენი აქტივობა შენელებულია, თვალის მოძრაობა დაღლილი, ხოლო ინტერესის სფერო ვიწროვდება მსუბუქ გასართობამდე. მან არ იცის, რომ „მოწყენილი ხართ“, მაგრამ მან იცის, რომ ამ დროს, ამ ადგილას და ამ სიჩქარით სქროლვისას, თქვენ სტატისტიკურად 85%-იანი ალბათობით დააჭერთ ხელს კატების ვიდეოს და არა პოლიტიკურ ანალიზს.

ჩვენი ტვინი ევოლუციურად ისეა მოწყობილი, რომ ენერგიის დაზოგვის მიზნით მუდმივად ეძებს პატერნებს — ნაცნობ გზებს. ტექნოლოგიამ ეს ისწავლა და ახლა ჩვენსავე თამაშს გვეთამაშება. როდესაც გგონიათ, რომ სისტემა „ჭკვიანია“, სინამდვილეში ის უბრალოდ ძალიან ყურადღებიანია იმ დეტალების მიმართ, რომლებსაც ჩვენ ყურადღებას არ ვაქცევთ. თქვენ შეიძლება ვერ ამჩნევდეთ, რომ ყოველ ჯერზე, როცა ყავის ფოტოზე ჩერდებით, ეკრანზე თითს ორი წამით დიდხანს აჩერებთ, ვიდრე ჩაის ფოტოზე, მაგრამ ალგორითმი ამას ხედავს. ის არ კითხულობს თქვენს გონებას, ის ზომავს თქვენს რეაქციულ დროს, დაყოვნებას, დაბრუნებების რაოდენობას და სქროლვის სიჩქარესაც კი. ეს არ არის მაგია, ეს არის ჩვენი ქცევითი ბიომეტრია, რომელიც ციფრულ სივრცეში ჩვენსავე ანარეკლს ქმნის.

სწორედ აქ იმალება მთავარი ირონია: ჩვენ ალგორითმს ვაღმერთებთ (ან გვეშინია მისი) მისი „ინტელექტის“ გამო, მაშინ როცა ის, სინამდვილეში, ჩვენივე ბანალურობის სარკეა. როდესაც ის გიგდებთ რეკლამას ნივთზე, რომელზეც „მხოლოდ გაიფიქრეთ“, სავარაუდოდ, თქვენი ქცევა ინტერნეტში უკვე დიდი ხანია მიანიშნებდა, რომ ამ ნივთის შეძენის ვექტორზე იდექით. თქვენი სამეგობრო წრე, თქვენი ლოკაცია, თქვენი ასაკი და ის ფაქტი, რომ გუშინ საღამოს „შემთხვევით“ დაალაიქეთ პოსტი ინტერიერის დიზაინზე, ალგორითმისთვის ქმნის ლოგიკურ ჯაჭვს. სისტემა მუშაობს პრინციპით: „ადამიანები, რომლებიც იქცევიან შენსავით, საბოლოოდ ყიდულობენ ამას“. ჩვენ კი ამ სტატისტიკურ ალბათობას ინტუიციად აღვიქვამთ.

ეს ტექნოლოგიური სარკე კომფორტულია, რადგან ის გვაშორებს გადაწყვეტილების მიღების ტვირთს. ნეტფლიქსი არ გეკითხებათ „რა გინდა?“, რადგან იცის, რომ პასუხი არ გაქვთ. ის გეუბნებათ: „შენ ხარ ადამიანი, რომელსაც მოსწონს ეს ჟანრი, ამიტომ აჰა, უყურე ამას“. და ჩვენც მორჩილად ვეთანხმებით, რადგან საკუთარ თავს ვხედავთ ამ შეთავაზებაში. მაგრამ არის ამაში რაღაც სევდიანიც — როცა აპლიკაცია ზედმიწევნით ზუსტად ხვდება ჩვენს სურვილებს, ეს იმას ნიშნავს, რომ ჩვენ არ შევცვლილვართ. ჩვენ ვართ ზუსტად ისეთები, როგორიც ვიყავით გუშინ, როგორიც ვიყავით ერთი თვის წინ. „ჭკვიანი“ აპლიკაცია უბრალოდ გვიდასტურებს, რომ ჩვენ ვმოძრაობთ ჩაკეტილ წრეზე, სადაც ჩვენი გემოვნება, შიშები და ინტერესები იმდენად სტაბილურია, რომ მათი კოდში გადატანა მათემატიკურ ფორმულად შეიძლება.

ამიტომ, შემდეგ ჯერზე, როდესაც ტელეფონი „აზრებს წაგიკითხავთ“ და შემოგთავაზებთ ზუსტად იმ სიმღერას, რომელიც გჭირდებოდათ, ნუ იფიქრებთ, რომ ტექნოლოგიამ სული ჩაიდგა. პირიქით, ეს მომენტი შეგახსენებთ, რომ თქვენი ციფრული „მე“ შედგება ათასობით პატარა, ავტომატური რეფლექსისგან, რომლებსაც მანქანა ჩვენზე უკეთ იმახსოვრებს. ალგორითმი არ არის ორაკული, ის უბრალოდ ექოა, რომელიც ჩვენსავე ხმას გვიბრუნებს უკან, ოღონდ გაწმენდილს და დამუშავებულს. და ალბათ, მთელი ეს ტექნოლოგიური პროგრესი საბოლოოდ ერთ მარტივ კითხვამდე დადის: თუ აპლიკაციამ ჩემზე უკეთ იცის, რა მინდა მომდევნო წამს, მაშინ ვინ იღებს გადაწყვეტილებას ჩემს ცხოვრებაში — მე, თუ ჩემივე ჩვევების ციფრული აჩრდილი?