მდუმარე წინასწარმეტყველი: რატომ „გვისმენს“ აპლიკაცია მაშინაც კი, როცა არაფერს ვამბობთ

სავარაუდოდ, ეს სცენარი თქვენთვისაც მტკივნეულად ნაცნობია: მეგობართან საუბრობთ შვებულების დაგეგმვაზე, ახსენებთ კონკრეტულ ქალაქს ან სასტუმროს, რომელზეც მანამდე არასდროს გიფიქრიათ, და ზუსტად ათი წუთის შემდეგ, სოციალური ქსელის გახსნისას, პირველივე რეკლამა სწორედ ამ ადგილს გთავაზობთ. ამ დროს ზურგში უსიამოვნო ჟრუანტელი გივლით. პირველი აზრი, რომელიც თავში მოგდით, მარტივი და პარანოიდულია: „ისინი გვისმენენ“. ჩვენ დარწმუნებულები ვართ, რომ ტელეფონის მიკროფონი მუდმივად ჩართულია, რომ სადღაც, შორეულ სერვერზე, ჩვენს პირად საუბრებს აანალიზებენ. თუმცა, რეალობა ბევრად უფრო კომპლექსური, საინტერესო და, სიმართლე გითხრათ, უფრო შემაშფოთებელია, ვიდრე უბრალო მოსმენა.

ტექნოლოგიურ გიგანტებს არ სჭირდებათ თქვენი საუბრების ჩაწერა. აუდიო ფაილების დამუშავება რესურსტევადი, ძვირი და არაეფექტური პროცესია. სინამდვილეში, მათ უკვე აქვთ რაღაც ბევრად უფრო ღირებული, ვიდრე თქვენი ხმა — მათ აქვთ თქვენი ქცევის ისტორია და პროგნოზირების მათემატიკური სიზუსტე. ჩვენი ყოველი ქმედება ციფრულ სივრცეში ტოვებს კვალს, რომელსაც „ციფრულ პურის ნატეხებს“ ვუწოდებთ. ეს არ არის მხოლოდ ის, რასაც „ალაიქებთ“ ან რასაც ეძებთ საძიებო სისტემაში. ეს არის ის, თუ რამდენ ხანს ჩერდებით კონკრეტულ ფოტოზე, რა სისწრაფით სქროლავთ, რომელ საათზე იღვიძებთ და ვის გვერდით იმყოფება თქვენი ტელეფონი ფიზიკურად.

ალგორითმი არ გისმენთ თქვენ; ის გისმენთ თქვენს კონტექსტს. როდესაც მეგობართან საუბრობთ იტალიაში მოგზაურობაზე, დიდი ალბათობით, თქვენი და თქვენი მეგობრის ტელეფონები ერთმანეთის სიახლოვესაა (GPS მონაცემები). ალგორითმმა იცის, რომ თქვენი მეგობარი ბოლო ერთი კვირაა იტალიის ბილეთებს ეძებს. სისტემა აკეთებს მარტივ, მაგრამ გენიალურ დაშვებას: ადამიანები, რომლებიც ერთად ატარებენ დროს, ხშირად იზიარებენ ინტერესებსა და გეგმებს. შესაბამისად, რეკლამა, რომელიც თქვენთან მოვიდა, სინამდვილეში თქვენი მეგობრის ძიების ისტორიის „ანარეკლია“. თქვენ გგონიათ, რომ ტელეფონმა მოისმინა სიტყვა „რომი“, სინამდვილეში კი მან უბრალოდ დაინახა ორი ციფრული წერტილის თანხვედრა და ალბათობის თეორია აამუშავა.

აქ შემოდის ჩვენი ფსიქოლოგიის კიდევ ერთი ასპექტი — კოგნიტიური მიკერძოება, რომელსაც „სიხშირის ილუზიას“ (Baader-Meinhof phenomenon) უწოდებენ. დღის განმავლობაში ჩვენ ვხედავთ ათასობით რეკლამას, რომლებიც აბსოლუტურად აცდენილია ჩვენს ინტერესებს. ჩვენი ტვინი მათ ფილტრავს და ივიწყებს. მაგრამ როგორც კი ერთი რეკლამა ემთხვევა ჩვენს რეალურ საუბარს ან ფიქრს, ტვინი მასზე „ჩაჭიდებას“ აკეთებს. ჩვენ გვახსოვს ერთი დამთხვევა და ვივიწყებთ ათას აცდენას. ეს შერჩევითი ყურადღება ქმნის ილუზიას, რომ ტექნოლოგია ჯადოსნურია, ან — ჯაშუშური.

უფრო ღრმად თუ ჩავხედავთ, მივხვდებით, რომ ჩვენი ქცევა ბევრად უფრო პროგნოზირებადია, ვიდრე ამის აღიარება გვსურს. ჩვენ ვართ ჩვევების არსებები. UX-დიზაინი (მომხმარებლის გამოცდილება) სწორედ ამ ჩვევებზეა აგებული. ინტერფეისი ისეა მოწყობილი, რომ მინიმალური წინააღმდეგობით მიგვიყვანოს იქამდე, სადაც ალგორითმს სურს. როდესაც ეკრანს ვეხებით, ჩვენ გავცემთ ინფორმაციას ჩვენს ემოციურ მდგომარეობაზე. ქაოტური სქროლი — მოწყენილობაა; ნელი, დაკვირვებული მოძრაობა — ინტერესი; სწრაფი გადასვლა ერთი აპლიკაციიდან მეორეზე — შფოთვა. მანქანური სწავლება ამ მიკრო-სიგნალებს კრავს დიდ სურათად და ქმნის თქვენს „ციფრულ ორეულს“. ამ ორეულმა უკვე იცის, რომ პარასკევს საღამოს პიცის გამოძახება მოგინდებათ, შესაძლოა მანამ, სანამ თქვენ თვითონ იგრძნობთ შიმშილს.

ეს „უხილავი სცენარისტი“ ჩვენს ცხოვრებას წერს. ჩვენ გვგონია, რომ გადაწყვეტილებებს დამოუკიდებლად ვიღებთ, მაგრამ სინამდვილეში, ჩვენი სურვილები ხშირად ალგორითმული შეთავაზებების გამოძახილია. სოციალური ქსელი არ არის სარკე, რომელიც რეალობას ირეკლავს; ის არის პრიზმა, რომელიც რეალობას გარდაქმნის და ისეთ ფორმას აძლევს, რომლის „ყიდვაც“ ჩვენთვის ყველაზე კომფორტულია. როდესაც გვგონია, რომ აპლიკაცია გვისმენს, ჩვენ სინამდვილეში საკუთარ თავს ვუფრთხით — იმ ფაქტს, რომ მანქანამ ჩვენი ქვეცნობიერი სურვილები გაშიფრა.

საბოლოო ჯამში, ტექნოლოგიური მოსმენის მითი იმიტომ არის ასეთი სიცოცხლისუნარიანი, რომ ის უფრო მარტივი დასაჯერებელია, ვიდრე სიმართლე. სიმართლე კი ისაა, რომ ჩვენ არ ვართ ისეთი უნიკალურები და ქაოტურები, როგორებიც გვგონია. ჩვენი ცხოვრება მონაცემთა პატერნების ერთობლიობაა, რომლის წაკითხვაც კარგად გაწვრთნილ ნეირონულ ქსელს წამებში შეუძლია. და იქნებ, რეალური კითხვა ის კი არ არის, გვისმენენ თუ არა ისინი, არამედ ის — დაგვრჩა კი რაიმე სათქმელი, რაც მათმა ალგორითმმა ჩვენზე ადრე უკვე არ იცოდა?