დღე, როცა ქალაქს ჩრდილი აღარ აქვს: მზე ზენიტში

წარმოიდგინეთ ქალაქი, სადაც სიცხე არ არის უბრალოდ ტემპერატურა, არამედ ჰაერის ფიზიკური მდგომარეობაა — მძიმე, სქელი და უძრავი. ეს არის ადგილი, სადღაც ეკვატორთან ახლოს, სადაც პალმები და დაბალი, თეთრი შენობები მზის გულზე დგანან. შუადღე ახლოვდება. ქუჩაში ჩვეული ხმაურია, მოტოციკლეტების ზუზუნი და ბაზრის ფუსფუსი, მაგრამ უეცრად, თუკი ყურადღებით დააკვირდებით, შეამჩნევთ, რომ გარემომ რაღაც უცნაური იერი მიიღო. თითქოს ვიღაცამ რეალობის პარამეტრები შეცვალა და სამყაროს „სიღრმე“ გამოურთო. შენობებს, ხეებს, ქუჩის ბოძებს და თვით მოსიარულე ადამიანებსაც კი — არცერთს არ აქვს ჩრდილი. ისინი არ იხრებიან არც მარჯვნივ, არც მარცხნივ, არც წინ და არც უკან. ჩრდილები უბრალოდ გაქრა, თითქოს აორთქლდა მზის სიმხურვალეში. 

ეს მომენტი იწვევს უცნაურ, თითქმის სიურეალისტურ შეგრძნებას. ჩვენი თვალი იმდენად არის შეჩვეული სინათლისა და ჩრდილის თამაშს, რომ მისი არარსებობა ტვინში განგაშის ნაცვლად, დაბნეულობას იწვევს. საგნები კარგავენ მოცულობას, ისინი „ბრტყელდებიან“, თითქოს ცუდ, უხარისხო ფოტოსურათში მოხვდით, სადაც განათება პირდაპირ ფრონტალურია. ტროტუარზე მდგარი ბოძი აღარ ჰგავს მიწაში ჩარჭობილ სხეულს, ის ჰგავს სტიკერს, რომელიც ასფალტზე მიაწებეს. თქვენ იხედებით ქვემოთ, ფეხებზე, და ხედავთ, რომ საკუთარ ჩრდილზე დგახართ — ის პატარა, მუქი ლაქაა ზუსტად თქვენი ფეხსაცმლის ძირებთან, თითქოს შეშინებული მიიმალა სხეულის ქვეშ. ეს არის „ჩრდილების გაქრობის დღე“, ანუ მომენტი, როცა მზე ზენიტშია.

ეს ფენომენი არ არის მაგია და არც აპოკალიფსის ნიშანი, თუმცა დამკვირვებლისთვის ნამდვილად აქვს მაგიური ელფერი. დედამიწის მოსახლეობის დიდი ნაწილისთვის, განსაკუთრებით მათთვის, ვინც ზომიერ სარტყელში ცხოვრობს — ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკასა თუ აზიაში — მზე არასდროს დგას ზუსტად თავზე. ის ყოველთვის მოძრაობს სამხრეთით ან ჩრდილოეთით, ქმნის კუთხეს და შესაბამისად, გრძელ ან მოკლე ჩრდილებს. მაგრამ ტროპიკულ სარტყლებში, ჩრდილოეთისა და სამხრეთის ტროპიკებს შორის მოქცეულ სივრცეში, წელიწადში ორჯერ დგება მომენტი, როცა ციური მექანიკა იდეალურ სიზუსტეს აღწევს. მზის სხივები დედამიწის ზედაპირს 90-გრადუსიანი კუთხით, აბსოლუტურად ვერტიკალურად ეცემა.

წარმოიდგინეთ მზის სხივი, როგორც ლაზერის სვეტი. როცა ის გვერდიდან ეცემა საგანს, საგანი ბლოკავს სინათლეს და უკან ჩრდილს ტოვებს. მაგრამ როცა სინათლე ზუსტად ზემოდან მოდის, ჩრდილი ექცევა საგნის ძირში. ვერტიკალური ფორმები — ადამიანები, ხეები, შენობები — სრულად ფარავენ საკუთარ ჩრდილს. შედეგი არის სამყარო, რომელსაც დროებით „გამოაცალეს“ კონტრასტი. ეს არის ბუნების გეომეტრიული სრულყოფილება, რომელიც გვაჩვენებს, რომ ჩვენი პლანეტა და მზე გიგანტურ, მათემატიკურად ზუსტ ცეკვას ასრულებენ.

იმ ქალაქებსა და სოფლებში, სადაც ეს ხდება — იქნება ეს ჰავაი (სადაც ამ მოვლენას „ლაჰაინა ნუნს“ ეძახიან), ინდონეზია თუ ცენტრალური აფრიკა — ცხოვრება ამ დროს თითქოს ოდნავ ნელდება. ეს არ არის უბრალოდ ვიზუალური ეფექტი; ეს არის ფიზიკური შეგრძნებაც. როცა მზე ზენიტშია, მისი ენერგია მაქსიმალური კონცენტრაციით აღწევს მიწამდე. სხივები გადიან ატმოსფეროს ყველაზე მოკლე გზას, ნაკლები იფანტება და პირდაპირ გვეცემა. ამიტომ, ჩრდილის გაქრობასთან ერთად, მოდის მძიმე, მწველი სიცხე. ადამიანები ინსტინქტურად ეძებენ თავშესაფარს, მაგრამ თავშესაფრის პოვნაც რთულდება — ხის ქვეშ ჩრდილი აღარ იშლება ფართოდ, ის მხოლოდ ხის ვარჯის ზუსტი პროექციაა მიწაზე. სახურავების გადახურვა ჩრდილს აღარ იძლევა კედლების გასწვრივ. მზე ყველგანაა, ის თითქოს ამოავსებს რეალობის ყველა ნაპრალს.

ფიზიკის ენაზე რომ ვთქვათ, ეს არის სინათლის ტოტალური ბატონობა მატერიაზე. ჩვენი თვალი სივრცეს აღიქვამს სინათლისა და ჩრდილის მონაცვლეობით. ჩრდილი გვეუბნება, სად მთავრდება ერთი საგანი და სად იწყება მეორე, რამდენად შორს არის კედელი, რამდენად ღრმაა ორმო. როცა ჩრდილი ქრება, იკარგება სივრცული ორიენტირები. კიბის საფეხურები ერთმანეთს ერწყმის და ერთიანი პანდუსიგით ჩანს. ასფალტის უსწორმასწორობები უხილავი ხდება. სამყარო ემსგავსება აბსტრაქტულ ნახატს, სადაც მხოლოდ ფერები და კონტურებია დარჩენილი. ეს არის „გადამწვარი“ კადრი, სინათლის სიჭარბე, რომელიც პარადოქსულად, ხილვადობას კი არ აუმჯობესებს, არამედ ამცირებს დეტალიზაციას.

ისტორიულად, ეს მომენტი ადამიანებისთვის ყოველთვის განსაკუთრებული იყო. ძველი ცივილიზაციები, რომლებიც მზეს ღვთაებად აღიქვამდნენ, ზენიტს მისი ძალაუფლების პიკად მიიჩნევდნენ. ეგვიპტესა თუ მექსიკაში, არქიტექტურა ხშირად ისე იყო გათვლილი, რომ ზუსტად ამ დღეს მომხდარიყო რაღაც განსაკუთრებული — სინათლეს გაენათებინა ბნელი ჭა, ან ტაძრის სვეტს არ დაეტოვებინა ჩრდილი, რაც ღმერთის მიწაზე დაშვების სიმბოლო იყო. სწორედ ჩრდილის გაქრობაზე დაკვირვებით შეძლო ძველმა ბერძენმა მეცნიერმა ერატოსთენემ დედამიწის გარშემოწერილობის გამოთვლა. მან შენიშნა, რომ ერთ ქალაქში შუადღისას ჭის ფსკერი მთლიანად ნათდებოდა (ანუ მზე ზენიტში იყო), ხოლო მეორე ქალაქში სვეტები ჩრდილს ტოვებდნენ. ეს უბრალო დაკვირვება გახდა გასაღები ჩვენი პლანეტის ზომის გასაგებად.

მაგრამ მეცნიერებისა და ისტორიის მიღმა, არის ღრმად ადამიანური, ფსიქოლოგიური ასპექტი. რატომ იწვევს ჩვენში უცნაურ შფოთვას ჩრდილის გაქრობა? ალბათ იმიტომ, რომ ჩრდილი ჩვენი მუდმივი თანამგზავრია, ჩვენი არსებობის დასტური. „მე ვარსებობ, რადგან მე ვბლოკავ სინათლეს“. როცა ჩრდილი ქრება, ადამიანი თითქოს კარგავს კავშირს მიწასთან, ხდება მოჩვენებასავით გამჭვირვალე. ეს არის მომენტი, როცა ბუნება გვახსენებს, რომ ჩვენი კომფორტული წარმოდგენები „ზემოთ“ და „ქვემოთ“, „წინ“ და „უკან“ — მხოლოდ პირობითობაა. ზენიტში მყოფი მზე შლის პერსპექტივას და გვტოვებს პირისპირ კოსმოსურ სინათლესთან, რომელსაც არაფერი ეღობება.

ეს მდგომარეობა დიდხანს არ გრძელდება. დედამიწა აგრძელებს ბრუნვას თავისი ღერძის გარშემო და მზე ნელ-ნელა, თითქმის შეუმჩნევლად იწყებს გადახრას. თავიდან მხოლოდ მილიმეტრებით. ბოძის ძირში ჩნდება სულ პატარა, მორცხვი შავი ზოლი. შემდეგ ის იზრდება. ხეები კვლავ იწყებენ თავიანთი ფორმების „დახატვას“ მიწაზე. შენობებს უბრუნდებათ გვერდები. სივრცე ისევ იძენს სიღრმესა და ტექსტურას. კიბის საფეხურები ისევ გამოკვეთილი ხდება. სამყარო ისევ სამგანზომილებიანია. ადამიანები ამოისუნთქებენ — არა იმიტომ, რომ საფრთხე ემუქრებოდათ, არამედ იმიტომ, რომ სამყარო დაუბრუნდა მათთვის ნაცნობ, გასაგებ წესრიგს.

ეს მოკლე, გარდამავალი პერიოდი, როცა მზე ზენიტშია, უფრო მეტია, ვიდრე უბრალოდ ასტრონომიული კურიოზი. ეს არის შეხსენება რიტმზე. ჩვენ ხშირად გვავიწყდება, რომ ვცხოვრობთ მბრუნავ ბურთზე, რომელიც კოსმოსურ სიცარიელეში დაცურავს. ჩვენი ყოველდღიურობა იმდენად სტაბილურია, რომ მზე უბრალოდ „ლამპიონად“ მიგვაჩნია, რომელიც დილით ინთება და საღამოს ქრება. მაგრამ დღეები, როცა ჩრდილები ქრება, გვაიძულებს თავი ავწიოთ ზემოთ, ან დავხედოთ საკუთარ ფეხებს და დავინახოთ კოსმოსური მექანიკა მოქმედებაში.

როდესაც საღამოვდება და ჩრდილები ისევ გრძელდება, უსასრულოდ იწელება ქუჩებში, თითქოს ინაზღაურებენ შუადღისას დაკარგულ დროს, რჩება სიმშვიდის განცდა. ბუნებამ ჩაატარა თავისი პატარა ექსპერიმენტი, წაშალა და მერე ისევ დახატა სამყარო, ჩვენ კი ამ სპექტაკლის ჩუმი მაყურებლები ვიყავით. ჩრდილი — ეს უბრალო სიბნელე — აღმოჩნდება, რომ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი რამ ყოფილა ჩვენს ვიზუალურ სამყაროში; ის, რაც ფორმას აძლევს რეალობას და გვაგრძნობინებს, რომ მყარად ვდგავართ მიწაზე.